Bölüm 5

Öğretim Üyesi Yetiştirme

 

Üniversitelerimiz için gerekli öğretim üyesi sayılarının belirlenmesindeki başlıca etkenler, yükseköğretimdeki okullaşma oranı, çağ nüfusu ve öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısıdır. 2000 yılında ülkemizdeki yükseköğretim çağ nüfusunun 5.025.000 olacağı tahmin edilmektedir. Buna göre, örgün öğretimde halen % 15,7 olan okullaşma oranımızın, 2000 yılına kadar, ileri ülkelere kıyasla mütevazi bir oran olan % 20 düzeyine yükseltilmesi ve lisans düzeyindeki örgün öğretim programlarındaki öğretim üyesi başına düşen öğrenci sayısının bugünkü 35 değerinden 25’e düşürülmesinin hedeflenmesi halinde, ülkemizdeki öğretim üyesi sayısının iki yıl içerisinde yaklaşık 1,2 misli artırılması gerekmektedir.

Öğretim üyesinin, yurt içi ve yurt dışı doktora programlarına kayıtlı öğrenciler olmak üzere başlıca iki potansiyel kaynağı bulunmaktadır. Her iki kaynakla ilgili bilgiler aşağıda detaylı olarak verilmittir.

 

    1. Yurt Dışına Lisansüstü Eğitim Amacıyla Eleman Gönderme

      2. Öğretim elemanı yetiştirmek amacıyla yurt dışına öğrenci gönderme işlemleri, 1987 yılına kadar 1416 sayılı Kanun kapsamında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından yürütülmüştür. 1987 yılında 2547 sayılı Kanun'un 33. maddesinde değişiklik yapılarak, üniversitelerin de yurt dışına öğrenci göndermeleri sağlanmıştır. Üniversiteler tarafından yurt dışına gönderilecek öğrenci sayıları, Maliye Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurulu arasında yapılan görüşmeler sonucunda yılda yaklaşık 200 öğrenci olarak belirlenmiştir. 1992 yılında kurulan 23 yeni üniversitenin öğretim üyesi gereksinimini karşılamak amacıyla 3837 sayılı Kanun'a eklenen geçici 24. madde ile yurt dışına gönderilmesi planlanan öğrenci sayıları Tablo 5.1’de verilmittir.

       

      Tablo 5.1 2000 Yılına kadar yurt dışına gönderilmesi planlanan öğrenci sayıları.

      Yıl

      Kontenjan

      1993

      		 1.380

      1994

      700

      1995

      700

      1996

      700

      1997

      700

      1998

      700

      1999

      620

      2000

      620

      Bu elemanların bir kısmı 1416 sayılı Kanun çerçevesinde Milli Eğitim Bakanlığı tarafından, bir kısmı ise 2547 sayılı Kanun’un 33. maddesi uyarınca Yükseköğretim Kurulu tarafından yurt dışına gönderilmektedir.

       

        1. İstatistiksel veriler

2547 sayılı Kanun hükümleri uyarınca, 1987 ile 1998 (Şubat) yılları arasında Yükseköğretim Kurulu tarafından lisansüstü eğitim amacıyla yurt dışındaki 24 değişik ülkeye gönderilen araştırma görevlilerinin toplam sayısı 3.272’dir. Bu araştırma görevlilerinin yıllar itibarıyla ülkelere göre dağılımı Tablo 5.2’de, ülkelerine göre üniversiteler bazında dağılımları ise Tablo 5.3’de gösterilmiştir. Buradan görüldüğü gibi, gönderilen öğrencilerin yaklaşık % 48’i Amerika Birleşik Devletleri’ne (ABD), % 41’i İngiltere’ye gönderilmiştir. Geriye kalan % 11 ise 22 değişik ülkeye gitmiştir.

Bugüne kadar yurt dışına gönderilen 3.272 araştırma görevlisinin yaklaşık % 53’ü (1.720 kişi) halen eğitimlerine devam etmektedir. Bunların, bağlı oldukları üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.4’te verilmiştir.

Yurt dışına gönderilen araştırma görevlilerinden eğitimlerini tamamlayarak Türkiye’ye geri dönen 1.050 kişinin üniversite bazında dökümü Tablo 5.5’te verilmiştir. Bu araştırma görevlilerinin 267’si sadece yüksek lisans derecesi alarak geri dönmüştür. Bu kişilerin yurt dışına gönderilmelerinin ana amacının doktora derecesi almak olduğu göz önüne alındığında, yurt dışında bir derece aldıkları için kağıt üzerinde hukuki açıdan başarılı gözüken bu kişilerin aslında başarısız oldukları ortaya çıkmaktadır.

Eğitimlerini tamamlayamadan Türkiye’ye geri dönen 307 araştırma görevlisinin üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.6’da gösterilmiştir. Geri dönen öğrencilerin yaklaşık % 45’i akademik başarısızlık, % 12’si ise sağlık nedenleriyle Türkiye’ye dönmüşlerdir. Geriye kalan % 43’ün büyük çoğunluğunu, 33. maddenin ruhuna aykırı olarak, üniversitelerimiz tarafından sadece 1 yıllığına yurt dışına gönderilip geri dönen araştırma görevlileri oluşturmaktadır. Bu tip uygulamaya son 1 yıldır kesinlikle izin verilmemektedir.

Araştırma görevlilerinden 195 tanesi ise ya müstafi sayılmış veya geri dönmemiştir. Bunların üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.7’de gösterilmiştir.

Yurt dışına lisansüstü eğitim için araştırma görevlisi gönderilmesinin ana amacı, bu kişilerin doktora derecesi alarak Ülkemizdeki yükseköğretim kurumlarında öğretim üyesi olarak görev yapmalarıdır. Halen eğitimleri devam etmekte olan 1.720 araştırma görevlisi hariç tutulduğunda, bugüne kadar gönderilen 1.552 araştırma görevlisinden 783’ü doktora derecesini alarak geri dönmüttür. Bu durumda, yurt dışına gönderilen her iki araştırma görevlisinden bir tanesi, doktora derecesini alarak üniversitelerimizde görev yapmaktadır.

 Tablo 5.2 Araştırma görevlilerinin yıllar itibarıyla ülkelere göre dağılımı

Tablo 5.4 Eğitimlerine devan edenlerin üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite

Sayı
Abant İzzet Baysal

48
Adnan Menderes

50
Afyon Kocatepe

48
Akdeniz 3
Anadolu

15
Ankara

40
Atatürk

20
Balıkesir

54
Boğaziçi 9
Celal Bayar

45
Cumhuriyet

22
Çanakkale On Sekiz Mart

55
Çukurova

20
Dicle

15
Dokuz Eylül

31
Dumlupınar

50
Ege 6
Erciyes

15
Fırat

16
Galatasaray 7
Gazi

19
Gaziantep 3
Gaziosmanpata

57
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü

53
Hacettepe

30
Harran

45
İnönü

18
İstanbul

19
İstanbul Teknik

30
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü

56
Kafkas

50
Kahramanmaraş Sütçü İmam

48
Karadeniz Teknik

15
Kırıkkale

51
Kocaeli

64
Marmara

18
Mersin

48
Mimar Sinan 8
Muğla

36
Mustafa Kemal

49
Niğde

53
On Dokuz Mayıs

27
Orta Doğu Teknik

34
Osmangazi

20
Pamukkale

49
Sakarya

62
Selçuk

15
Süleyman Demirel

44
Trakya

17
Uludağ

28
Yıldız Teknik

22
Yüzüncü Yıl

20
Zonguldak Karaelmas

43
TOPLAM

1.720

Tablo 5.5 Eğitimlerini tamamlayarak dönenlerin üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite

Y. Lisans

Doktora

Y. Lisans ve

Doktora
Abant İzzet Baysal 2 2

–
Adnan Menderes 6

–

–
Afyon Kocatepe 6 1

–
Akdeniz

–

 7

–
Anadolu

55

22

 2
Ankara 5

38

11
Atatürk

10

30

 5
Balıkesir 3 6

–
Boğaziçi 7

20

 1
Celal Bayar 2 7

–
Cumhuriyet 4

13

–
Çanakkale On Sekiz Mart 5 1

–
Çukurova 3

52

 5
Dicle 5 9 5
Dokuz Eylül 4

31

 3
Dumlupınar 6 2

–
Ege

25

26

–
Erciyes 6

20

 1
Fırat

–

13

 1
Galatasaray

–

–

–
Gazi

11

40

–
Gaziantep

–

23

 3
Gaziosmanpata 3 3 2
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü 5 2

–
Hacettepe 4

52

 2
Harran

–

 2

–
İnönü 1

16

10
İstanbul 4

23

–
İstanbul Teknik 2

19

 3
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü 1 1

–
Kafkas 7

–

–
Kahramanmaraş Sütçü İmam 3 1

–
Karadeniz Teknik 6

–

48
Kırıkkale 3

–

 2
Kocaeli 4

–

 2
Marmara

15

18

 2
Mersin 3 1 1
Mimar Sinan

–

 2

–
Muğla

18

–

–
Mustafa Kemal 3 2 1
Niğde 4 2

–
On Dokuz Mayıs

–

30

 2
Orta Doğu Teknik 1

30

–
Osmangazi

–

–

17
Pamukkale 2 1 1
Sakarya 1 7

–
Selçuk 4

16

–
Süleyman Demirel 4

3

–
Trakya

–

8

–
Uludağ 1

20

4
Yıldız Teknik

–

11

–
Yüzüncü Yıl

–

12

1
Zonguldak Karaelmas 3

2

1
TOPLAM 267 647 136

Tablo 5.6 Eğitimini tamamlamadan dönenlerin nedenlerine ve üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite

Başarısızlık

Sağlık

Diğer
Abant İzzet Baysal

4

1

2
Adnan Menderes

1

–

1
Afyon Kocatepe

2

3

–
Akdeniz

–

–

–
Anadolu

9

1

2
Ankara

3

1

1
Atatürk

2

–

7
Balıkesir

–

–

4
Boğaziçi

3

–

–
Celal Bayar

–

–

3
Cumhuriyet

2

1

–
Çanakkale On Sekiz Mart

1

1

1
Çukurova

–

–

2
Dicle

1

–

4
Dokuz Eylül

–

–

4
Dumlupınar

–

2

1
Ege

1

2

3
Erciyes

2

1

1
Fırat

2

–

–
Galatasaray

–

–

–
Gazi

10

–

–
Gaziantep

3

–

–
Gaziosmanpata

1

3

1
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü

1

–

2
Hacettepe

–

1

–
Harran

2

1

1
İnönü

7

2

–
İstanbul

3

1

54
İstanbul Teknik

1

–

6
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü

2

–

1
Kafkas

2

–

–
Kahramanmaraş Sütçü İmam

3

–

–
Karadeniz Teknik

11

–

–
Kırıkkale

2

–

–
Kocaeli

–

–

–
Marmara

4

3

9
Mersin

1

2

1
Mimar Sinan

1

–

10
Muğla

4

–

–
Mustafa Kemal

1

1

–
Niğde

1

1

1
On Dokuz Mayıs

–

–

–
Orta Doğu Teknik

8

1

1
Osmangazi

3

–

1
Pamukkale

2

–

–
Sakarya

1

–

–
Selçuk

17

–

–
Süleyman Demirel

3

–

2
Trakya

1

1

1
Uludağ

3

2

–
Yıldız Teknik

6

1

4
Yüzüncü Yıl

–

2

1
Zonguldak Karaelmas

2

–

1
TOPLAM

139

35

133

Tablo 5.7 Geri dönmeyenlerin üniversitelerine göre dağılımı.

Üniversite

Müstafi Sayılanlar

İstifa Edenler
Abant İzzet Baysal

1

–
Adnan Menderes

2

–
Afyon Kocatepe

2

1
Akdeniz

1

–
Anadolu

1

–
Ankara

19

4
Atatürk

5

–
Balıkesir

3

–
Boğaziçi

1

1
Celal Bayar

1

1
Cumhuriyet

1

–
Çanakkale On Sekiz Mart

–

1
Çukurova

–

–
Dicle

1

2
Dokuz Eylül

1

–
Dumlupınar

2

–
Ege

5

2
Erciyes

1

–
Fırat

1

1
Galatasaray

–

–
Gazi

10

5
Gaziantep

3

1
Gaziosmanpata

–

–
Gebze Yüksek Teknoloji Enstitüsü

–

1
Hacettepe

7

3
Harran

2

1
İnönü

2

–
İstanbul

1

4
İstanbul Teknik

2

5
İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü

1

–
Kafkas

3

–
Kahramanmaraş Sütçü İmam

2

1
Karadeniz Teknik

10

–
Kırıkkale

–

2
Kocaeli

1

1
Marmara

5

4
Mersin

2

1
Mimar Sinan

1

1
Muğla

4

3
Mustafa Kemal

3

–
Niğde

1

2
On Dokuz Mayıs

1

1
Orta Doğu Teknik

6

–
Osmangazi

–

–
Pamukkale

2

1
Sakarya

2

2
Selçuk

–

1
Süleyman Demirel

4

2
Trakya

2

1
Uludağ

4

–
Yıldız Teknik

1

5
Yüzüncü Yıl

3

–
Zonguldak Karaelmas

–

1
TOPLAM

133

62

1416 sayılı Kanun uyarınca Milli Eğitim Bakanlığı kanalıyla halen yurt dışında lisansüstü öğrenim gören 1.133 öğrencinin ülkelere, öğrenim seviyelerine ve dallarına göre dağılımı Tablo 5.8’de gösterilmiştir.

 

Tablo 5.8 Halen yurt dışında lisansüstü öğrenim gören Milli Eğitim Bakanlığı

bursiyerlerinin ülkelere göre dağılımı.

 

Ülke

Yüksek Lisans

Doktora

Toplam

Fen

Sosyal

Fen

Sosyal
ABD

414

224

224

51

913
Almanya

14

23

8

16

61
Avusturya

–

–

1

–

1
Fransa

1

1

–

4

6
İngiltere

25

29

58

39

151
İsviçre

–

–

1

–

1
TOPLAM

454

277

292

110

1.133

 

Bölüm 6’da detaylı olarak açıklandığı gibi, Eğitim Fakülteleri 1997 yılı içerisinde Yükseköğretim Kurulu tarafından yeniden yapılandırılmıştır. Bu fakültelerin öğretim üyesi ihtiyacını göz önüne alan Milli Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurulu, 1416 sayılı Kanun çerçevesinde 1.000 kişilik kontenjan ayırarak bunun 750 tanesini Öğretmen Yetiştirme programlarına tahsis etmiştir. Yine Yükseköğretim Kurulu’nun almış olduğu, her üniversitede rektörlüğe bağlı bir enformatik bölümü kurulması kararı doğrultusunda, 171 kontenjan Bilgisayar Bilimleri (yazılım ve donanım) alanına ayrılmıştır. Ayrıca, Hukuk için 69, Felsefe ve Din Bilimleri için ise 10 kontenjan ayrılmıştır. Bu adayları belirlemek için ÖSYM tarafından 12 Ekim 1997 tarihinde yapılan ve Lisansüstü Eğitim Giriş Sınavı’na (LES) benzer nitelikteki Yurt Dışı Lisansüstü Sınavı (YLS) sonucunda 206 aday öğretmen yetiştirme, 119 aday bilgisayar bilimleri, 43 aday hukuk ve 10 aday felsefe ve din bilimleri alanlarında lisansüstü eğitim yapmak üzere seçilmişlerdir.

 

      1. Yükseköğretim Kurulu tarafından yapılan düzenlemeler

Yurtdışına burslu öğrenci gönderme işlemine Cumhuriyet'in ilanından kısa bir süre sonra başlanmış ve bu şekilde öğrenim gören elemanlar ülkemizin kalkınmasına büyük katkılarda bulunmuşlardır. Ancak, son yıllarda büyük oranda artan ve nitelik açısından da giderek karmaşıklaşan öğretim üyesi ihtiyacı karşısında, bu alanda kalıcı bir politika oluşturulamamış, kurumlar arası koordinasyon sağlanamamış ve yurt içindeki imkanlar yeterince değerlendirilememiştir.

Yükseköğretim Kurulu, öğretim üyesi ve araştırıcıların yurt içinde ve yurt dışında yetiştirilmesi için gerekli çalışmaların uyum ve bütünlük içinde yürütülmesini sağlamak amacıyla, Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nu oluşturmuş ve bununla ilgili yönetmelik 22543 sayılı ve 3 Şubat 1996 tarihli Resmi Gazete’de yayınlanmıştır. On beş üyeden oluşan Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nun kompozisyonu aşağıda belirtilmiştir:

Yükseköğretim Kurulu, yurt dışındaki lisansüstü eğitimin pahalı olması nedeniyle, Öğretim Üyesi ve Araştırıcı Yetiştirme Kurulu’nun önerileri doğrultusunda aşağıdaki kararları almıştır:
    1. Yurt İçi Lisansüstü Programlarının Etkin Hale Getirilmesi

Öğretim üyesi açığını kapamak amacıyla yurt dışına eleman gönderilmesinin yanı sıra, yurt içi kaynaklarımızın da etkili kullanılmasıyla hem büyük tasarrufların sağlanacağı, hem de üniversitelerimizdeki araştırma potansiyelinin verimli olarak kullanılacağı bilincinde olan Yükseköğretim Kurulu, bu konuyla ilgili olarak önemli girişimlerde bulunmuştur.

16 Kasım 1983 tarihinde yürürlüğe konan Bir Üniversite Adına Bir Diğer Üniversitede Lisansüstü Eğitim Gören Araştırma Görevlileri Hakkında Yönetmeliğe işlerlik kazandırmak için Lisansüstü Eğitim Yönetmeliğinde değişiklik yapılarak, gelitmekte olan üniversitelerin araştırma görevlilerinin gelişmit üniversitelerde sınavsız olarak lisansüstü eğitime başlamaları sağlanmıştır. Bu tekilde, 1997 yylı içerisinde 35. madde çerçevesinde görevlendirilen araştırma görevlisi sayılarının lisansüstü eğitim yapmakta oldukları üniversitelere göre dağılımı Tablo 5.9’da verilmittir.

 

 

Tablo 5.9 35. madde çerçevesinde görevlendirilen araştırma görevlilerinin

lisansüstü eğitim yaptıkları üniversitelere göre dağılımı.

Üniversite

Sayı

Ankara

157

Atatürk

1

Boğaziçi

12

Çukurova

13

Dokuz Eylül

32

Ege

21

Gazi

30

Hacettepe

38

İstanbul

35

İstanbul Teknik

32

Karadeniz Teknik

2

Marmara

8

Mimar Sinan

4

Orta Doğu Teknik

35

Uludağ

2

Yıldız Teknik

3
TOPLAM

425

 

 

Ayrıca, bu programın başarıya ulaşabilmesi için Ankara, Atatürk, Boğaziçi, Çukurova, Dokuz Eylül, Hacettepe, İstanbul Teknik ve Orta Doğu Teknik Üniversiteleri kampuslarında 1996 yılında başlatılan yurt ve stüdyo apartman kompleksleriyle ilgili son bilgiler Tablo 5.10’da verilmiştir.

  Tablo 5.10 İnşaatı devam eden yurtlarla ilgili bilgiler