1.UNESCO’NUN AKADEMİK HAREKETLİLİK İLE İLGİLİ YAPTIĞI ÇALIŞMALAR
21. yüzyılın eşiğinde, toplumun küreselleşmesine şahit olmaktayız. Bunun önemli bir sonucu, insanların giderek artan hareketliliğidir. Bugün, tüm dünyada yaklaşık 1,5 milyon öğrenci kendi ülkeleri dışında öğrenim görmekte ve bu rakamın 21. yüzyılda daha da artacağı tahmin edilmektedir. Bunun yanında, hızla gelişen bilişim teknolojileri, sanal akademik hareketliliği de gündeme getirmiştir.
Bilgi evrenseldir ve insanlığın nesilden nesile aktardığı mirasın önemli bir kısmıdır. Ancak gerçekte, bilgiye ulaşım ve öğrenme hiçbir zaman kolay olmamıştır. Bilginin sürekli olarak geliştirilmesi ve teknolojilerin yenilenmesi, öğrencilerin bilgiye ulaşımını ve teknolojiyi iyice öğrenmelerini zorunlu hale getirmiştir. Amacı, bu önemli görevi yerine getirmek olan akademik hareketlilik, ancak yükseköğretim kurumları ile yetkili kuruluşların kendi ülkeleri dışında alınmış olan diplomaları ve dereceleri tanımalarıyla mümkün olabilecektir.
UNESCO’nun 1996 ile 2001 yılları arasını kapsayan orta vadeli stratejisi, akademik hareketliliği teşvik etmek ve başka ülkelerde alınan diplomalar ile edinilen becerilerin tanınmasına yönelik her türlü girişimi tamamamen desteklemektir. Ayrıca, uluslararası bir komisyon tarafından hazırlanan 21. Yüzyılda Eğitim raporunda belirtilen dört eğitim prensibinin (bilmeyi öğrenmek, yapmayı öğrenmek, beraber yaşamayı öğrenmek, olmayı öğrenmek) hayata geçirilmesindeki en önemli araç, akademik hareketliliktir.
UNESCO, hareketlilik ve derecelerin tanınması ile ilgili konularda son 50 yıldır çalışmalar yapmakta ve bilgi toplamaktadır. 1948 yılından beri her iki yılda bir, yükseköğretim ile ilgili verilen uluslararası bursları ve önerilen programları anlatan Study Abroad dergisi UNESCO tarafından yayınlanmaktadır. Bu derginin 1969 ile 1981 yılları arasındaki sayılarında yayınlanan Studies on International Equivalencies of Degrees başlıklı 7 serilik dizi, World Guide to Higher Education kitabının hazırlanmasına temel oluşturmuştur. Halen 3. baskısı yapılan bu kitap, dünyadaki tüm ülkelerin ulusal yükseköğretim sistemlerini açıklayan tek kaynaktır.
Akademik hareketliliğin, diploma ve derecelerin üye ülkeler tarafından karşılıklı olarak tanınması yoluyla desteklenmesine yönelik olarak UNESCO tarafından yapılan çalışmalar 1964 yılına dayanır. Zamanın UNESCO Yönetim Kurulu, 66. oturumunda Genel Direktörden konunun teknik ve hukuki boyutlarını kapsayan bir ön değerlendirme yapmasını istemiştir. Bu değerlendirmenin, ortaöğretim sonucunda alınan sertifikalar ile üniversite diploma ve derecelerinin eşdeğerliği konusundaki önerileri veya uluslararası bir anlaşmanın uygunluğunun araştırılması önerisini kapsaması istenmiştir. Uluslararası standart oluşturulması nihai hedefini gözardı etmeyen üye ülkeler,
kkonuyla ilgili birçok problemin varlığını göz önüne alarak, soruna bölgesel olarak yaklaşmanın daha başarılı sonuçlar vereceği konusunda görüş birliğine varmışlardır. Bunun sonucunda, ilk önce 1974 yılında Latin Amerika ile Karayiplerdeki Yükseköğretim Çalışmalarının, Diplomalarının ve Derecelerinin Tanınması Anlaşması imzalanmış ve bunu 1980’li yılların başına kadar oluşturulan aşağıdaki 5 bölgesel anlaşma izlemiştir:
UNESCO Genel Konferansı, 1993 yılında yapmış olduğu 27. oturumunda yükseköğretim alanında uluslararası bir anlaşma yapılması veya tavsiye kararları alınması yolunda somut adımlar atılmasını kararlaştırmıştır. Konferans, Recommendation on the Recognition of Studies and Qualifications in Higher Education başlıklı tavsiye kararlarının uluslararası düzeyde uygulanmasını benimsemiştir. Bunun amacı, dünyadaki eğitim kaynaklarına daha geniş bir kesimin ulaşımını sağlayarak öğrencilerin, öğretmenlerin, araştırmacıların ve meslek sahiplerinin hareketliliği neticesinde yükseköğretimin kalitesinin yükseltilmesidir. Ayrıca, başka ülkelerde eğitim görmüş olan kişilerin diploma ve derecelerinin kendi ülkelerinde tanınması sırasında karşılaşılan zorlukları önleyerek beyin göçünün önlemesi de amaçlanan hedefler arasındadır. Benimsenen tavsiye kararlarının, daha önce UNESCO şemsiyesi altında imzalanan çalışmaların, diplomaların ve derecelerin tanınması yönündeki bölgesel anlaşmalara ek olarak düşünülmesi kararlaştırılmıştır. Ayrıca, ulusal ve uluslararası düzeylerde çeşitli önlemlerin alınarak yukarıda sözü edilen bölgesel anlaşmaların uygulanabilirliğinin kuvvetlendirilmesi önerilmiştir.
1998 yılının Mart ayına kadar, üye ülkelerden 120 tanesinin parlamentosu, yukarıda sözü edilen bölgesel anlaşmaları onaylamışlardır. Anlaşmaların onaylanması, Avrupa Bölgesi (43 ülke) ile Asya ve Pasifik Bölgesinde (17 ülke) en hızlı bir biçimde gerçekleşmiştir. Afrika Bölgesinde biraz ilerleme kaydedilmiş ve anlaşmayı onaylayan ülke sayısı 18’e ulaşmıştır. Son 6 yılda, Arap Ülkeleri Bölgesi (14 ülke) ile Akdeniz Bölgesinde (10 ülke) bir değişme olmamıştır. Latin Amerika ve Karayipler Bölgesindeki bir ülke 1997 yılında anlaşmadan çekildiğini bildirmiş ve anlaşmayı onaylayan ülke sayısı 15 olmuştur. Durumun topluca değerlendirilmesi, üye ülkelerin önemli bir çoğunluğunun kendi bölgelerini ilgilendiren anlaşmayı henüz onaylamadıklarını ortaya koymaktadır.
Toplam 194 ülkeden (186’sı UNESCO’ya üye, 4’ü asosye üye, 4’ü üye olmayan) 120’si bir şekilde bölgesel anlaşmaları imzalayıp onaylamışlardır. Türkiye, Akdenize Sınırı Olan Ülkeler anlaşmasını, Avrupa Bölgesi anlaşmasını ve Asya-Pasifik anlaşmasını onaylamıştır.
UNESCO anlaşmalarını imzalamayan ülkelerin ileri sürdükleri başlıca iki ana nokta bulunmaktadır. Bunlardan birincisi, diplomalarını ülke dışından alan öğrencilerin diplomalarını o ülkeden alan öğrencilere karşı avantaj sağlamaları ve bunların işsiz kalmalarına neden olmalarıdır. Bu durum, uluslararası rekabetin sonuçlarından korkmak olarak nitelendirilebilir. İkinci nokta ise, akademik hareketliliğin teşvik edilmesi sonucunda beyin göçünün hızlanmasıdır. Daha önceleri gelişmemiş ve gelişmekte olan ülkeler tarafından dile getirilen bu problem, son yıllarda gelişmiş ülkeler tarafından da açıkça bir sorun olarak ortaya konmuştur.
Yukarıda sözü edilen bölgesel komiteler her iki yılda bir toplanmaktadır. Altı bölgesel komitenin ortak toplantısı ise her 6 yılda bir yapılmaktadır. İlk kez 1992 yılında yapılan ortak toplantının ikincisi bu yıl 29 Eylül-2 Ekim tarihleri arasında Paris’te yapılmıştır.
Avrupa Konseyi ile Unesco, Avrupa Bölgesindeki yükseköğretim ile ilgili diploma ve derecelerin tanınması için 11 Nisan 1997 tarihinde Lizbon Anlaşmasını gerçekleştirmişlerdir. Türkiye’nin henüz imzalamadığı bu anlaşma şu ana kadar aşağıda belirtilen 36 ülke tarafından imzalanmış ancak, sadece 3 ülke parlamentosu tarafından onaylanmıştır (parlamentosu tarafından anlaşmayı onaylayan ülkeler yıldızla belirtilmiştir):
2.1 Yükseköğretim Kurumlarına Giriş
Lizbon anlaşmasına göre, Avrupa’daki bir yükseköğretim kurumuna başlamak için ortaöğretim kurumlarından mezun olmak şartı aranması istenmektedir. Ancak, bu konuyla ilgili olarak karşılaşılan başlıca zorluklar şunlardır:
Avrupa’daki yükseköğretim sistemleri arasındaki farklılıkları başlıca aşağıdaki şekilde özetlemek mümkündür:
Avrupa’daki çeşitli kurum ve kuruluşlar, diploma ve derecelerin tanınması yolunda çalışmalar yapmaktadır. Bu kuruluşlar şunlardır:
Karadeniz Ekonomik İşbirliği’ne üye olan ülkelerde de diploma ve derecelerin karşılıklı olarak tanınması yönünde çalışmalara başlanmıştır.
Avrupa Bölgesinde, diploma ve derecelerin tanınması doğrultusunda bilgi alışverişi yapan ve konuyla ilgili döküman hazırlayan iki çalışma grubu bulunmaktadır:
Yükseköğretim Kurulu, Türkiye’deki ENIC Merkezi olarak görev yapmaktadır. Coğrafi olarak Avrupa’da bulunmamalarına karşın Amerika Birleşik Devletleri (A.B.D), Kanada ve İsrail’de de ENIC Merkezleri bulunmaktadır.
Avrupa Komisyonu, akademik hareketlilikte kolaylık sağlamak amacıyla Avrupa Kredi Transfer Sistemi’ni (ECTS-European Credit Transfer System) geliştirmiştir. Bu sistemle ilgili detaylı bilgi ECTS Users’ Guide (http://europa.eu.int/en/comm/dg22/
Socrates/usersg.html) kaynağından sağlanabilir.
Ülke dışından alınmış diploma ve derecelerin tanınmasında yardımcı olacağı düşüncesiyle Avrupa Komisyonu, Avrupa Konseyi ve UNESCO/CEPES tarafından aşağıdaki Diploma Eki modeli geliştirilmiştir. Diploma Eki’yle ilgili bilgiler ve örnekler aşağıdaki internet kaynaklarından elde edilebilir:
Diploma Eki İngilizce dilinde hazırlanabilir. Ancak, bazı bölümlerinin mutlaka Türkçe yazılması gerekmektedir.
5.1 Alınan derecenin bir üst düzeydeki dereceye devam hakkı verip vermediğini belirtiniz. Eğer veriyorsa, hangi şartların yerine getirilmesi gerektiğini açıklayınız. Alınan derecenin nihai bir derece olup olmadığını belirtiniz.
5.2 Alınan derecenin sahibine mesleğini icra edebilme hakkını verip vermediğini, vermiyorsa bunu hangi kuruluşun verdiğini açıklayınız.
Yükseköğretim sistemi hakkında açıklayıcı bilgi veriniz.
Günümüzde İngiltere’deki Open University, A.B.D yükseköğretim pazarına girmekte; A.B.D’deki St. Louis University tarafından İspanya’da programlar yürütülmekte; Avustralya’daki Monash University, Hong Kong’daki üniversitelerle işbirliğine girerek diplomaya yönelik programlar açmaktadır. Bu üç üniversite, tamamen veya kısmen yeni teknolojiler kullanmak suretiyle sınır ötesi programlar
Eğitim alan kişilerin bulunduğu ülkenin eğitimi veren kurumun bulunduğu ülkeden farklı olması durumundaki eğitim faaliyeti, günümüzde sınır ötesi eğitim (transnational education) olarak adlandırılmaktadır. Sanılanın aksine, bu tip eğitim yeni teknolojileri (internet, fax, video, v.b) kısmen kullanmakta, ana referans kaynakları ve ders kitapları basılı olarak posta yardımıyla bir ülkeden diğerine gönderilmektedir.
Yükseköğretime olan talep tüm dünyada artmaktadır. Bunun doğal bir sonucu olarak yükseköğretim bir ekonomik sektör haline gelmiştir. 1996 yılında A.B.D’nin eğitim hizmetleri nedeniyle net kazancı 7 milyar $’dır. Aynı yılda Avustralya eğitimden 3 milyar $ kazanmıştır.
Eğitimden elde edilen paraların fazlalığı nedeniyle birçok üniversite bulundukları ülkenin dışında da faaliyetlerini sürdürmektedir. Bunlar başlıca dört sınıfta toplanabilir.
3.1 Üniversite Şubesi (Branch Campus)
Tanım:
X ülkesinde bulunan bir A yükseköğretim kurumunun Y ülkesinde A1 şubesini açarak A’nın programlarını Y ülkesinde X, Y veya başka bir Z ülkesinden gelen öğrencilerin hizmetine sunması.A kurumunun X ülkesindeki akreditasyonu, bazen şubeyi de kapsayabilir. A kurumunun X ülkesindeki programları
Y veya Z ülkeleri tarafından tanınıyor olsa da, A1 şubesinin programları Y veya Z ülkeleri tarafından çoğunlukla tanınmaz.
3.2 Franchise Kurum (Franchised Institution/Program)
Tanım:
X ülkesinde bulunan bir A yükseköğretim kurumunun Y ülkesindeki B yükseköğretim kurumuna A’nın programlarını uygulama yetkisi vererek B kurumunun bu programları X, Y veya başka bir Z ülkesinden gelen öğrencilerin hizmetine sunması.B kurumu, genellikle eğitimin ilk kısmını yürütür. Bazı koşulların yerine getirilmesi şartıyla, öğrencilerin almış oldukları belirli sayıda ders veya kredi A kurumu tarafından transfer kredisi olarak tanınır.
3.3 Uluslararası Kurum (International Institution)
Tanım: Bulunduğu ülkenin eğitim sistemini takip etmeyen ve uluslararası
programlar uygulayan kurum.Uluslararası kurum, genellikle uluslararası işletme programı sunan işletme okuludur.
Bu kurumlar kendilerini genellikle Amerikan eğitim sisteminin en mükemmelini Avrupai bir stille birleştiren kurumlar sloganıyla pazarlamaya çalışırlar. Bu tip işletme okullarının genellikle birçok ülkede şubeleri de bulunur.Uluslararası kurumun bir başka türünde, genellikle gelişmekte olan ülkelerin öğrencilerine uluslararası programlar sunulur. Bunların tüm dünyada şubeleri olup genellikle uluslararası bir kuruluşla bağlantıları vardır. Bu uluslararası kuruluşun kökleri belli bir ülkede olabileceği gibi devletlerüstü de olabilir.
Uluslarası kurum, bulunduğu ülkede genellikle tanınmaz. Avrupa’daki bazı işletme okulları A.B.D’deki akreditasyon kurumları tarafından akredite edilmiştir ve/veya A.B.D’deki okulların acentalığını yapmaktadır. Bazı işletme okullarının programları İngiliz üniversiteleri tarafından onaylanmaktadır.
3.4 Offshore Kurum (Offshore Institution)
Tanım:
X ülkesinin eğitim sistemini Y ülkesinde uygulayan ancak, X ülkesinde bir ana kampusu olmayan bağımsız bir kurum.Offshore kurumu bulunduğu Y ülkesinde genellikle tanınmaz. Bu tip kurumların bazıları A.B.D’deki bazı eyaletlerden derece vermek için lisans almıştır. Bazıları ise A.B.D’deki akreditasyon kurumları tarafından akredite edilmiştir.
Bazı offshore kurumları, X ülkesindeki birtakım yükseköğretim kurumlarının acentalığını almıştır. Acentalığı alınan üniversitenin A.B.D’de akreditasyon aldığı durumlarda, bunun offshore kurumunu da kapsayıp kapsamadığı belirsizdir.
ALMANYA
ANDORA
AVUSTURYA
BELÇİKA
BULGARİSTAN
FRANSA
HOLLANDA
İNGİLTERE
İRLANDA
İSPANYA
İSVEÇ
İSVİÇRE
İTALYA
MACARİSTAN
MALEZYA
MONAKO
SİNGAPUR
YUNANİSTAN